Ile kosztuje system ERP i jego wdrożenie?

Koszt wdrożenia systemu ERP to tylko część wydatków na system. Do całkowitego kosztu dochodzą zakup lub wynajem oprogramowania, infrastruktura, analiza przedwdrożeniowa, dostosowania i późniejsze utrzymanie¹. Na wycenę wpływają liczba użytkowników, potrzebne moduły i integracje, zakres zmian oraz stan infrastruktury firmy¹. Według zestawienia Alvarez & Marsal usługi konsultingowe i specjalistyczne stanowią 30–50% kosztów projektu ERP².

Czym są koszty wdrożenia systemu ERP i co je kształtuje?

Koszt wdrożenia ERP obejmuje prace potrzebne, by uruchomić oprogramowanie w procesach firmy. Rośnie wraz z zakresem projektu i złożonością zmian. W budżecie warto osobno ująć wynagrodzenie partnera wdrożeniowego, opłaty za produkt i wydatki po uruchomieniu³.

Które prace partnera wdrożeniowego obejmuje wycena?

Oferta partnera wdrożeniowego powinna obejmować analizę przedwdrożeniową, konfigurację, migrację danych, testy, szkolenia i wsparcie przy uruchomieniu. Analiza opisuje procesy firmy i przekłada je na zakres prac w ERP. W większych projektach opisanych przez KSIBB kosztuje od kilkudziesięciu do kilkuset tysięcy złotych⁴. Osobna pozycja w kosztorysie pokaże, czy oferta obejmuje także wykonanie zmian opisanych podczas analizy.

Jak procesy i zakres zmian wpływają na koszt wdrożenia?

Złożone procesy podnoszą koszt, gdy standardowa konfiguracja nie wystarcza i trzeba dostosować system lub połączyć go z innymi aplikacjami. Ekspert.biz określa budżet rozbudowanego wdrożenia ERP na od kilkudziesięciu do kilkuset tysięcy złotych⁵.

• Procesy firmy trzeba opisać przez przebieg pracy, dane wejściowe i oczekiwany wynik. Dopiero taki opis daje partnerowi podstawę do wyceny konfiguracji.
• Dostosowanie systemu wymaga osobnej wyceny każdej zmiany, której nie obsługuje przyjęta konfiguracja produktu.
• Integracje wymagają wskazania systemów i danych, które mają między nimi przepływać. Ustandaryzowane interfejsy mogą obniżyć koszt podłączania kolejnych systemów⁶.

Opis zmiany pozwala odróżnić prace konieczne od późniejszego rozszerzania projektu. Raport PMI z 2018 roku wskazuje, że niekontrolowane zmiany zakresu wystąpiły w 52% projektów ukończonych w poprzednich 12 miesiącach⁷.

Co należy policzyć osobno: licencję, integracje i utrzymanie?

Licencja lub subskrypcja, wdrożenie, integracje, infrastruktura i utrzymanie to odrębne pozycje budżetu. Opłata za produkt daje prawo do korzystania z oprogramowania; opłata za wdrożenie pokrywa prace potrzebne do jego uruchomienia. GO-ERP przytacza całkowity koszt wdrożenia w średniej organizacji wynoszący 150 000–750 000 GBP. Nie jest to cena samej licencji^8,9.

• Licencja lub subskrypcja oznacza opłatę za korzystanie z produktu w wybranym modelu.
• Wdrożenie obejmuje prace partnera wycenione do momentu uruchomienia systemu.
• Integracje obejmują wykonanie połączeń i wymianę danych z innymi systemami.
• Infrastruktura i utrzymanie dotyczą środowiska działania ERP oraz jego dalszej eksploatacji.

Jak wyznaczyć granice budżetu projektu wdrożeniowego?

Budżet wdrożenia powinien obejmować uzgodnione prace partnera i kończyć się jasno opisanym odbiorem uruchomienia. Humansoft przedstawia projekt wdrożenia ERP jako wydatek od kilku do kilkudziesięciu tysięcy złotych¹⁰. Każdej pracy trzeba przypisać rezultat, odpowiedzialną stronę i warunek odbioru. Nowe dostosowanie, kolejna integracja lub zmiana zakresu migracji wymaga wtedy osobnej decyzji budżetowej. W przykładzie Humansoft wdrożenie HermesSQL i szkolenie pracowników firmy handlowej kosztują od około 30 tys. zł¹⁰.

O granicach kosztu wdrożenia decydują prace objęte odbiorem, a nie cena oprogramowania.

Czym jest uzasadnienie biznesowe wdrożenia ERP?

Uzasadnienie biznesowe wdrożenia ERP powinno łączyć budżet z problemami firmy. Osobno pokazuje koszt produktu, prac wdrożeniowych, integracji i utrzymania. Przy każdym wydatku wskazuje proces, który ma się poprawić. Taki zapis pomaga ocenić, czy tańszy zakup nie oznacza większych kosztów później.

Jak zestawić wydatki z problemami, które ERP ma rozwiązać?

Wydatki na ERP warto przypisać do konkretnych problemów i oczekiwanych rezultatów. Jeśli pracownicy przepisują dane między działami, trzeba opisać docelowy przepływ danych, koszt jego uruchomienia i sposób sprawdzenia efektu. Każda dodatkowa funkcja powinna mieć wskazany proces i użytkowników. Pozornie tania licencja może wymagać późniejszego rozszerzenia funkcjonalności, a to zwiększy koszt inwestycji³.

Które wymagania zachować, gdy budżet jest ograniczony?

Ograniczony budżet ERP powinien chronić wymagania niezbędne do pracy firmy. Funkcje bez konkretnego zastosowania można odsunąć. System modułowy pozwala ograniczyć koszt zakupu i utrzymania funkcji, których firma nie potrzebuje⁶. Obsługę zamówienia trzeba zachować, jeśli bez niej pracownicy nadal będą ręcznie przenosić dane. Dodatkowy raport może poczekać, gdy nie służy bieżącej decyzji. Nadmierne dostosowywanie ERP podnosi koszt wdrożenia oraz utrudnia aktualizacje i utrzymanie⁸.

Jak przedstawić wynik kalkulacji osobom zatwierdzającym zakup?

Wynik kalkulacji ERP powinien pokazywać problem, proponowane rozwiązanie i koszt w całym okresie objętym budżetem. Zestawienie oddziela opłatę za produkt od pracy partnera, integracji i utrzymania. Przy każdej pozycji warto wskazać właściciela procesu, oczekiwany rezultat i sposób odbioru. Osoby zatwierdzające zakup ocenią wtedy inwestycję przez pryzmat potrzeb firmy, nie tylko ceny licencji.

Uzasadnienie biznesowe przypisuje każdą pozycję budżetu do procesu, który ERP ma usprawnić. W studium przypadku Sakura wdrożenie Oracle Cloud ERP wraz z innymi modułami skróciło czas realizacji zamówień o 20%¹¹.

Szacowanie kosztu systemu ERP na podstawie zakresu i ofert

Koszt systemu ERP można rzetelnie porównać, gdy każda oferta dotyczy tych samych procesów i prac. Cenę produktu trzeba przy tym oddzielić od kosztu uruchomienia. Wstępne oferty są przybliżone; dopiero projekt wdrożenia pozwala dokładnie określić cenę całej inwestycji¹⁰. Kalkulacja powinna wymieniać producenta, produkt i edycję, opłaty za oprogramowanie oraz prace partnera. Humansoft wycenia przykładowe licencje HermesSQL dla 10 stanowisk produkcyjnych na około 100–150 tys. zł jednorazowo, a wdrożenie ze szkoleniami na 60–80 tys. zł za projekt¹⁰.

Jak oddzielić cenę produktu od wyceny prac wdrożeniowych?

Zakup lub wynajem ERP należy oddzielić od instalacji, konfiguracji, migracji danych, szkoleń i uruchomienia. Parametryzacja polega na ustawieniu reguł działania systemu pod procesy firmy. Jej koszt zależy od zakresu wdrożenia, a nie od modelu licencjonowania¹². Benchmarki przytoczone przez GO-ERP wskazują, że rzeczywiste koszty wdrożenia mogą przekroczyć koszt oprogramowania o ponad 100%⁸. Sama cena licencji nie mówi więc, ile kosztuje uruchomienie ERP⁹.

Jak przygotować zakres do porównywalnej wyceny?

Zakres wyceny ERP powinien być taki sam dla każdego oferenta. Trzeba opisać te same procesy, użytkowników, dane do przeniesienia i połączenia z innymi systemami. Analiza przedwdrożeniowa ustala, co obsługuje standard produktu, a co wymaga dodatkowych funkcji. Określa też koszty szkoleń i utrzymania¹. Oczekiwany rezultat każdej zmiany należy zapisać tak, by partnerzy wyceniali tę samą pracę.

Gdzie w ofertach szukać wydatków poza ceną podstawową?

Wydatki poza podstawową ceną ERP wiążą się głównie z usługami, integracjami i warunkami korzystania z bazy danych. Dostawcy różnie rozumieją „wdrożenie”, więc pozycja usługowa powinna jasno określać zakres szkoleń i wsparcia po uruchomieniu³. Przed analizą trudniej oszacować dodatkowe funkcje i integracje niż instalację, konfigurację czy migrację danych³. Licencja bazodanowa typu runtime działa tylko z systemem, z którym ją kupiono. Zmiana ERP może więc oznaczać konieczność ponownego zakupu serwera bazy danych¹⁰.

Jak porównać produkt, edycję i partnera wdrożeniowego w jednej kalkulacji?

Porównanie ofert ERP wymaga osobnych pól na producenta, produkt, edycję, zakres licencji i prace partnera wdrożeniowego. Przykłady Humansoft dla HermesSQL pokazują, jak rodzaj działalności zmienia relację kosztu licencji do kosztu wdrożenia i szkoleń. Nie dotyczą jednak identycznego zakresu. Partnerów należy porównywać według tych samych kryteriów: migracji, konfiguracji, szkoleń, odbioru i wsparcia.

Tabela przedstawia przykładowe koszty licencji HermesSQL oraz wdrożenia ze szkoleniami w różnych rodzajach przedsiębiorstw. Dla firmy handlowej Humansoft podaje około 80–100 tys. zł za licencje oraz 30–40 tys. zł za wdrożenie i szkolenia¹⁰.

Dane w tabeli: 10,13,14

Przykład produkcyjny nie wycenia przedsiębiorstwa handlowego, a handlowy nie wycenia produkcji. Humansoft opisuje w nich różne procesy¹⁰. O wyborze produktu, edycji i partnera powinna decydować kalkulacja dla jednakowych wymagań firmy. W tych przykładach wdrożenie ze szkoleniami kosztuje 60–80 tys. zł dla produkcji wobec 30–40 tys. zł dla handlu¹⁰.

Plan finansowania ERP i wydatków po uruchomieniu

Plan finansowania ERP powinien rozdzielać płatności za produkt i wdrożenie od wydatków po uruchomieniu. Widać wtedy, ile środków firma potrzebuje na start projektu, a ile na dalszą pracę z systemem. Według Humansoft roczny abonament na aktualizacje HermesSQL obejmuje cztery wersje rozwojowe i kosztuje 15% wartości licencji¹³.

Jak rozłożyć płatności za zakup i wdrożenie w budżecie firmy?

Płatności za ERP trzeba przypisać do zakupu produktu, prac wdrożeniowych i późniejszej eksploatacji. Budżet powinien pokazywać termin każdej płatności oraz rezultat prac, którego ona dotyczy. KSIBB wymienia dotacje unijne i leasing wśród możliwości finansowania zakupu oraz wdrożenia ERP⁴. Sposób finansowania nie zmienia jednak zakresu wydatków w kalkulacji. W ofercie leasingu Comarch ERP przez PKO Leasing płatności można rozłożyć na 12, 18, 24, 30 lub 36 miesięcy¹⁵.

Co wpisać do planu kosztów utrzymania ERP?

Utrzymanie ERP wymaga osobnego budżetu na aktualizacje, serwis, wsparcie techniczne i przyszły rozwój³. W przykładzie Humansoft roczna aktualizacja HermesSQL dla firmy produkcyjnej wynosi około 15% wartości licencji¹⁰. Wydatki na nowe funkcje należy przypisywać do decyzji o rozwoju systemu, nie do kosztu zakończonego wdrożenia¹³.

Jak porównać płatność jednorazową i abonament?

Zakup licencji i abonament warto porównywać przy tym samym zakresie funkcji i okresie korzystania z ERP. Długoterminowe opłaty za subskrypcję SaaS mogą przekroczyć koszt licencji wieczystej⁸. Przykładowe kwoty dotyczą różnych rodzajów opłat, nie równoważnych produktów. Według zestawienia partnera ERPartner licencja modułu Księga Handlowa enova365 w wersji złotej kosztuje 4470 zł netto jednorazowo, a 12 miesięcznych abonamentów – 2436 zł netto łącznie¹⁶.

Tabela rozdziela przykładowe opłaty za licencję, jej aktualizację i wynajem modułu. GSD opisuje roczną aktualizację licencji ERP kosztującą 10–20 tys. zł przy cenie licencji 100 tys. zł¹⁷.

Dane w tabeli: 1,17,18

Wynajem modułu enova365 nie odpowiada zakresowi licencji ERP z przykładu GSD. Każdy model trzeba porównać dla tych samych potrzebnych funkcji i wydatków po uruchomieniu. W cenniku enova365 dla biur rachunkowych wynajem modułu Księga Podatkowa BR w wersji srebrnej kosztuje 50 zł netto miesięcznie za jedno stanowisko¹⁹.

Które zmiany zakresu wymagają rezerwy budżetowej?

Rezerwa budżetowa ERP powinna służyć pracom spoza zatwierdzonego zakresu. Mogą to być dodatkowe integracje, zmiany reguł działania systemu lub rozszerzenie migracji danych. Każdą zmianę trzeba opisać przez koszt, wpływ na harmonogram i odpowiedzialność za odbiór. Firma może wtedy zatwierdzić wydatek, zanim partner rozpocznie pracę.

Budżet pozostaje czytelny, gdy oddziela zakup, wdrożenie, utrzymanie i nowe prace. Według GSD roczna umowa serwisowa ERP kosztuje zazwyczaj od 12% do 20% ceny zakupionych licencji²⁰.

Dobór ERP do skali firmy a koszty wdrożenia

Dobór ERP do skali firmy wymaga wyceny potrzebnych procesów, dostępów i infrastruktury. Cena podstawowego programu nie określa kosztu uruchomienia całej pracy w systemie. Osobno trzeba uwzględnić wdrożenie, integracje i utrzymanie. Microsoft publikuje cenę Business Central Essentials wynoszącą 69,30 euro netto za użytkownika miesięcznie przy płatności rocznej²¹.

Jak ograniczyć zakres wdrożenia bez pomijania krytycznych procesów?

Zakres wdrożenia ERP warto ograniczać, usuwając zbędne funkcje, a nie rozrywając proces potrzebny od początku do końca. Firma handlowa może opisać drogę od przyjęcia zamówienia do wystawienia dokumentu sprzedaży. Następnie zachowa funkcje konieczne na każdym etapie. KSIBB podaje abonament za podstawowy program dla małej firmy rzędu kilkudziesięciu złotych miesięcznie. Humansoft opisuje roczną opłatę za podstawowe oprogramowanie dla małych firm na poziomie kilkuset złotych rocznie^4,10. Te kwoty dotyczą oprogramowania, nie pełnego wdrożenia.

Jak dopasować wycenę do liczby użytkowników i potrzebnych procesów?

Liczbę użytkowników ERP trzeba ustalić dla każdego procesu i rodzaju dostępu osobno. Przykład opisany przez Exact przewiduje 5 dostępów do modułu księgowego i 10 dostępów do modułu WMS, czyli systemu zarządzania magazynem¹². Z licencji dla jednoczesnych użytkowników nienazwanych może skorzystać kolejna osoba po wylogowaniu poprzedniej. Humansoft wskazuje orientacyjną korzyść z licencji bazodanowej „na rdzenie” przy około 35 stanowiskach^3,10.

Tabela porównuje ceny i wskazaną przez GSD skalę wykorzystania licencji imiennych oraz modułu bez limitu użytkowników. W przykładzie GSD licencja imienna dla jednego użytkownika kosztuje 300 zł, a moduł bez limitu – 6000 zł¹⁷.

Dane w tabeli: 17,18

Licencje imienne z tego przykładu pasują do dostępu dla wybranych osób, ale nie zastępują dostępu dla całego zespołu. Cały moduł nie ogranicza liczby użytkowników, za to wymaga większego wydatku na zakup. Nie jest więc wariantem dla firmy, która potrzebuje dostępu tylko dla części pracowników. GO-ERP przytacza średni budżet ERP wynoszący około 9000 USD na użytkownika. To punkt odniesienia dla całego budżetu, nie cena pojedynczej licencji^8,9.

Jak porównać wydatki na ERP w chmurze i lokalnie?

Chmurę i on-premise, czyli instalację na własnej infrastrukturze, trzeba porównywać w tym samym okresie. Liczą się wydatek początkowy oraz koszty korzystania i utrzymania. Zakup licencji on-premise wymaga większego budżetu na start i utrzymywania własnej infrastruktury IT niż chmura⁵. GSD szacuje koszt nowego serwera dla małej lub średniej firmy o niezbyt skomplikowanych procesach na od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy złotych¹⁸.

Abonament chmurowy nie wymaga zakupu własnego serwera, ale pozostaje regularnym kosztem korzystania z ERP⁵. Według GSD chmurowy ERP oraz ewentualny transfer i przechowywanie danych kosztują od kilkuset do kilku tysięcy złotych miesięcznie¹⁸. Chmura nie pasuje firmie, która chce uniknąć regularnego abonamentu. On-premise nie pasuje tej, która nie planuje utrzymywać własnej infrastruktury.

Skala firmy wpływa na koszt ERP przez zakres procesów, licencjonowanie dostępów i wybór infrastruktury.

Modele rozliczeń i harmonogram prac wdrożeniowych

Projekt wdrożenia ERP powinien łączyć harmonogram, kosztorys i zasady odbioru. Firma może wtedy powiązać płatność z konkretnym rezultatem. W projekcie powinny znaleźć się obieg dokumentów, harmonogram prac i szkoleń, wykaz prac programistycznych oraz kosztorys¹⁰.

Jak przypisać płatności do odbioru poszczególnych prac?

Płatności za wdrożenie ERP warto wiązać z odbiorem opisanych rezultatów. Może to być zaakceptowany projekt obiegu dokumentów, skonfigurowany proces lub zakończone szkolenie. Kosztorys powinien podawać cenę pracy, osobę odpowiedzialną za odbiór i warunek zatwierdzenia. Licencja lub subskrypcja, integracje i późniejsze utrzymanie pozostają osobnymi pozycjami. Taki podział pozwala ocenić wykonanie prac przed rozliczeniem partnera.

Jak uporządkować zadania od analizy do uruchomienia?

Harmonogram wdrożenia ERP powinien pokazywać zależności między analizą, przygotowaniem danych, konfiguracją, testami, szkoleniami i uruchomieniem. Humansoft opisuje proste wdrożenie trwające kilka dni, typowe – kilka tygodni, a duże i złożone – do kilku miesięcy¹⁰. Sama analiza przedwdrożeniowa w większych projektach opisanych przez KSIBB może trwać do kilku miesięcy⁴. Termin trzeba więc ustalać według zakresu prac, zamiast przenosić go z projektu o innej skali.

Sześć etapów projektu ERP jako lista kontrolna kosztów

Lista kontrolna kosztów projektu ERP porządkuje wydatki według rezultatów odbieranych przez firmę. Metodyka Microsoft Dynamics Sure Step stosowana przy wdrażaniu Microsoft Dynamics 365 Business Central, wcześniej Dynamics NAV, obejmuje 6 etapów²². Poniższa lista dzieli kosztorys na praktyczne pozycje; nie odtwarza nazw etapów tej metodyki.

• Analiza kończy się opisem procesów i zakresem wycenianych zmian.
• Projekt rozwiązania określa obieg dokumentów, integracje i kryteria odbioru.
• Konfiguracja i prace programistyczne obejmują ustawienia systemu oraz zatwierdzone dostosowania.
• Przygotowanie danych obejmuje ich uporządkowanie i migrację do ERP.
• Testy i szkolenia obejmują odbiór procesów i przygotowanie pracowników do pracy.
• Uruchomienie obejmuje przejście na nowy system i odbiór uzgodnionego zakresu.

Jak uwzględnić opóźnienia w harmonogramie i budżecie?

Opóźnienia wdrożenia ERP trzeba zapisywać wraz z przyczyną, kosztem dodatkowej pracy i wpływem na termin odbioru. Wdrożenie bez projektu zwiększa ryzyko przekroczenia budżetu oraz terminu¹⁰. GO-ERP przytacza poważne przypadki, w których początkowy budżet przekroczono 5 razy⁸. Każda zmiana zakresu powinna otrzymać wycenę i zgodę firmy przed wykonaniem. Wtedy kosztorys nadal odpowiada aktualnemu harmonogramowi.

Harmonogram i kosztorys pomagają kontrolować projekt, gdy każda płatność ma określony rezultat i warunek odbioru.

Przygotowanie zespołu i kontrola uruchomienia ERP

Przygotowanie zespołu do uruchomienia ERP wymaga podziału odpowiedzialności za dane, decyzje i odbiory. Procesy trzeba sprawdzić przed rozpoczęciem pracy w systemie. Firma odpowiada za poprawność swoich danych i akceptację sposobu pracy. Partner wdrożeniowy wykonuje uzgodnione prace.

Jak podzielić odpowiedzialność za dane, decyzje i odbiory?

Odpowiedzialność w projekcie ERP należy przypisać do rezultatów, nie tylko do działów. Właściciel procesu zatwierdza reguły pracy, a opiekun danych przygotowuje dane. Upoważniona osoba akceptuje wynik testu. Partner otrzymuje decyzje od wskazanej osoby, co ogranicza przeróbki powodowane sprzecznymi instrukcjami.

Jak kontrolować przebieg prac po stronie firmy i partnera?

Kontrola wdrożenia ERP wymaga wspólnego wykazu zadań, decyzji, terminów i warunków odbioru. Firma odnotowuje dostarczone dane i zaakceptowane procesy. Partner zapisuje wykonane konfiguracje oraz wyniki testów. Nierozstrzygnięta decyzja powinna mieć właściciela, zanim zależna od niej praca trafi do realizacji.

Co przygotować przed rozpoczęciem konfiguracji i migracji danych?

Migracja danych wymaga wskazania przenoszonych rekordów, osoby poprawiającej błędy i sposobu oceny wyniku. Wcześniejsze przygotowanie danych oraz narzędzia automatyzujące mogą ograniczyć koszt ręcznego przenoszenia⁸. Przed konfiguracją firma powinna też zatwierdzić reguły procesu, na których partner oprze ustawienia. Szkolenie pracowników należy powiązać z zadaniami wykonywanymi po uruchomieniu, nie z funkcjami spoza ich pracy.

Jak odebrać kluczowe procesy przed uruchomieniem ERP?

Odbiór procesów ERP powinien opierać się na rzeczywistych scenariuszach pracy wykonanych przez przyszłych użytkowników. Pracownik sprawdza przebieg zadania, właściciel procesu ocenia wynik, a partner usuwa niezgodności w uzgodnionym zakresie. Firma zapisuje wynik testu i decyzję o akceptacji. Dzięki temu odróżnia prace zakończone od poprawek, które jeszcze pozostały.

ERP można uruchomić po sprawdzeniu danych, przeszkoleniu użytkowników i odbiorze procesów potrzebnych firmie.

Najczęściej zadawane pytania

Czy licencję bazodanową typu runtime można wykorzystać po zmianie ERP?

Nie zawsze. Zmiana systemu ERP może wymagać ponownego zakupu serwera bazy danych, ponieważ taka licencja działa tylko z oprogramowaniem, z którym została kupiona.

Czy przykładowe ceny HermesSQL można przyjąć dla każdej firmy?

Nie. Podane przykłady dotyczą różnych rodzajów działalności i procesów, więc nie są wyceną dla identycznego zakresu.

Które elementy projektu trudniej oszacować przed analizą?

Dodatkowe funkcje i integracje są trudniejsze do oszacowania niż instalacja, konfiguracja czy migracja danych.

Czy standardowe interfejsy mogą zmniejszyć koszt integracji?

Tak. Ustandaryzowane interfejsy mogą obniżyć koszt podłączania kolejnych systemów.

Jaki udział w kosztach projektu ERP mogą stanowić usługi konsultingowe i specjalistyczne?

Według przytoczonego zestawienia Alvarez & Marsal stanowią one 30–50% kosztów projektu ERP.

Czy parametryzacja ERP zależy od tego, czy firma kupuje licencję, czy subskrypcję?

Jej koszt zależy od zakresu wdrożenia, a nie od modelu licencjonowania.

Ceny i warunki sprawdzone u źródeł: październik 2026.